Część II · Manual dla prowadzącego

Rozdział 9 · Podręcznik dla praktyków

Gotowe scenariusze warsztatów

Pięć kompletnych scenariuszy, gotowych do użycia. Każdy ma identyczny układ: cel, czas, poziom, materiały, przebieg krok po kroku, czerwone flagi, pytania do omówienia i intencję „jeśli wtedy".

Rekomendowana kolejność dla grupy początkującej

1. Telefon od „banku"

Niski próg emocjonalny, łatwe do rozpoznania sygnały, buduje pewność siebie.

2. SMS z linkiem

Praktyczne ćwiczenie ze zgłaszaniem na 8080, daje konkretną umiejętność.

3. Manipulacja w sklepie

Zmiana kanału (offline), lżejszy ton, ćwiczenie asertywności.

4. Oszustwo „na wnuczka"

Wyższy ładunek emocjonalny, ale grupa jest już rozgrzana i czuje się bezpiecznie.

5. Fałszywa inwestycja

Wymaga więcej kontekstu, lepiej na końcu cyklu.

Dla grupy zaawansowanej lub sesji booster: zacznij od poziomu 2 lub 3 dowolnego scenariusza.

Scenariusz 1: Telefon od „banku"

Cel

Uczestnik rozpoznaje fałszywy telefon od „pracownika banku" i wie, jak zareagować.

Czas

20–25 minut

Poziom

1 (podstawowy)

Materiały

Karta Eskalacji, karta Z-Z-Z

Przebieg krok po kroku

  1. Prowadzący wyjaśnia sytuację: „Wyobraźmy sobie, że uczestniczka siedzi w domu i dzwoni telefon. Osoba po drugiej stronie mówi, że jest pracownikiem banku i że ktoś próbował włamać się na konto. Prosi o hasło, żeby zabezpieczyć konto."
  2. Prowadzący ustala bezpieczeństwo i oferuje trzy role.
  3. Prowadzący odgrywa „pracownika banku" przez 3–5 minut. Mówi profesjonalnym, spokojnym głosem. Używa presji: „to pilne", „proszę podać hasło natychmiast".
  4. Prowadzący kończy symulację: „Dziękuję. Zróbmy omówienie."
  5. Debriefing w trzech fazach.
  6. Rozdanie Karty Eskalacji.

Czerwone flagi

  • Bank nigdy nie prosi o hasło przez telefon
  • Presja czasu („to pilne, natychmiast")
  • Prośba o dane (hasło, kod SMS, numer karty)

Pytania do omówienia

  • „Jak się Pani czuła?"
  • „Co w tej rozmowie powinno wzbudzić podejrzenie?"
  • „Co powinniśmy zrobić w takiej sytuacji, krok po kroku?"

Intencja „jeśli wtedy": „Jeśli ktoś zadzwoni i powie, że jest z banku, i poprosi o hasło lub kod, wtedy mówię: muszę to zweryfikować, i odkładam słuchawkę. Potem sam dzwonię do banku na numer z karty."

Na co uważać jako prowadzący

Dobry pierwszy scenariusz dla nowej grupy. Zwykle niski próg emocjonalny. Jeśli grupa uzna go za zbyt łatwy, przejdź do poziomu 2.

Wersja trudniejsza (poziom 2)

„Pracownik banku" nie prosi o hasło, lecz o zainstalowanie aplikacji zdalnego dostępu „w celu zabezpieczenia konta". Bardziej subtelne, bo nie brzmi jak prośba o dane.

Wersja trudniejsza (poziom 3)

Numer na wyświetlaczu jest prawdziwym numerem banku (spoofing). „Pracownik" zna imię i nazwisko uczestnika. Kluczowa zasada: numer telefonu może kłamać. Jedyna bezpieczna metoda to rozłączyć się i samemu zadzwonić.

Scenariusz 2: SMS z linkiem

Cel

Uczestnik rozpoznaje fałszywy SMS i wie, co z nim zrobić (nie klikać, przesłać na 8080).

Czas

15–20 minut

Poziom

1 (podstawowy)

Materiały

Duży wydruk fałszywego SMS-a, telefony uczestników

Przebieg krok po kroku

  1. Prowadzący pokazuje na dużym wydruku SMS-a: „Twoja paczka czeka w punkcie odbioru. Dopłata 2,50 zł. Kliknij: [link]".
  2. Pyta grupę: „Kto z Państwa dostał kiedyś takiego SMS-a? Co z nim zrobiliście?"
  3. Wspólna analiza: co powinno wzbudzić podejrzenie?
  4. Ćwiczenie praktyczne: „Pokażę, jak przesłać SMS na 8080." Prowadzący demonstruje krok po kroku. Uczestnicy próbują sami. Współprowadzący pomaga.

Czerwone flagi

  • Link w SMS-ie od nieznanego nadawcy
  • Drobna kwota (nie budzi podejrzeń, ale link kradnie dane karty)
  • Brak nazwy firmy kurierskiej i numeru przesyłki
  • Ogólnikowa treść bez szczegółów

Pytania do omówienia

  • „Dlaczego oszuści proszą o tak małą kwotę?"
  • „Skąd wiedzieć, czy SMS jest prawdziwy?"

Intencja „jeśli wtedy": „Jeśli dostanę SMS-a z linkiem o paczce, której nie zamawiałem, wtedy nie klikam, przesyłam na 8080 i kasuję."

Na co uważać jako prowadzący

Wymaga ćwiczenia na telefonach, współprowadzący bardzo pomocny. Przygotuj się na tłumaczenie krok po kroku na różnych modelach telefonów. Nie używaj realnych linków ani prawdziwych nazw firm w wydrukowanym SMS-ie.

Wersja trudniejsza (poziom 2)

SMS bez linku, z prośbą o oddzwonienie na podany numer.

Wersja trudniejsza (poziom 3)

SMS zawiera prawdziwy adres uczestnika (z wycieku danych), co buduje fałszywe poczucie wiarygodności. Kluczowa zasada: dane osobowe nie są dowodem wiarygodności.

Scenariusz 3: Fałszywa inwestycja

Cel

Uczestnik rozpoznaje fałszywą ofertę inwestycyjną i wie, jak ją zweryfikować.

Czas

20–25 minut

Poziom

1 (podstawowy)

Materiały

Wydruk fałszywej reklamy (twarz celebryty zamazana), info o csirtknf.pl

Przebieg krok po kroku

  1. Prowadzący pokazuje wydruk reklamy: „Zarobiłem 50 000 zł w 3 dni! Ty też możesz! Minimalna inwestycja: 1000 zł."
  2. Wspólna analiza: co powinno wzbudzić podejrzenie?
  3. Prowadzący dodaje kontekst: według CSIRT KNF prawie dziewięćdziesiąt procent fałszywych domen wykrytych w 2024 roku dotyczyło fałszywych inwestycji.
  4. Ćwiczenie: „Jak sprawdzić ofertę?" Prowadzący pokazuje, jak wejść na csirtknf.pl i sprawdzić listę ostrzeżeń.

Czerwone flagi

  • Obietnica gwarantowanego zysku (gwarantowanych zysków nie ma)
  • Znana twarz w reklamie (wizerunek nie jest dowodem)
  • Presja „ty też możesz" i „minimalna kwota"
  • Brak informacji o ryzyku

Pytania do omówienia

  • „Dlaczego oszuści używają twarzy znanych ludzi?"
  • „Czy gwarantowany zysk istnieje?"
  • „Co zrobić, jeśli konsultant dzwoni i mówi, że zyski rosną?"

Intencja „jeśli wtedy": „Jeśli ktoś obiecuje mi pewny i szybki zysk, wtedy wiem, że to bardzo silny sygnał oszustwa. Nie podaję danych i sprawdzam na csirtknf.pl."

Na co uważać jako prowadzący

Może wywołać silne emocje u osób, które straciły pieniądze na fałszywej inwestycji. Nie podawaj konkretnych nazwisk celebrytów. Na pytanie „kogo wykorzystali?" odpowiadaj ogólnie.

Wersja trudniejsza (poziom 2)

„Konsultant" cierpliwie prowadzi przez formularz na profesjonalnie wyglądającej platformie.

Wersja trudniejsza (poziom 3)

Deepfake wideo z prezesem banku na platformie z dashboardem pokazującym „rosnące zyski".

Scenariusz 4: Oszustwo „na wnuczka"

Cel

Uczestnik rozpoznaje oszustwo emocjonalne i wie, jak zweryfikować tożsamość dzwoniącego.

Czas

20–25 minut

Poziom

1 (podstawowy)

Materiały

Karta Eskalacji, informacja o haśle rodzinnym

Przebieg krok po kroku

  1. Prowadzący odgrywa oszusta. Mówi zduszonym głosem: „Babciu? To ja... Miałem wypadek... Potrzebuję pieniędzy na kaucję... Nie mów mamie..."
  2. Symulacja trwa 3 minuty. Prowadzący używa emocjonalnej manipulacji: desperacja, prośba o tajemnicę, presja czasu.
  3. Omówienie w trzech fazach.
  4. Wprowadzenie narzędzia: hasło rodzinne.

Czerwone flagi

  • Emocjonalny ton, desperacja
  • Prośba o pieniądze
  • Zakaz mówienia rodzinie
  • Brak konkretnych szczegółów (który szpital, co się stało)

Pytania do omówienia

  • „Jak się Pani czuła?"
  • „Co powinno wzbudzić podejrzenie?"
  • „Jak sprawdzić, czy to naprawdę wnuczek?"

Intencja „jeśli wtedy": „Jeśli ktoś zadzwoni i powie, że jest moim wnuczkiem i potrzebuje pieniędzy, wtedy mówię: muszę to sprawdzić, rozłączam się i sam dzwonię do wnuczka na znany numer."

Narzędzie: hasło rodzinne

Słowo lub fraza, którą zna tylko wasza rodzina. „Jeśli dzwoni wnuczek i prosi o pieniądze, pytam o hasło. Jeśli nie zna, wiem, że to nie on." Zachęta: „Dziś wieczorem porozmawiajcie z rodziną o ustaleniu hasła."

Na co uważać jako prowadzący

Najwyższy potencjał emocjonalny ze wszystkich scenariuszy. Współprowadzący przygotowany na płacz. Nie graj roli oszusta zbyt intensywnie. Koniecznie debriefing z fazą emocji na pierwszym miejscu.

Wersja trudniejsza (poziom 2)

Prośba o BLIK lub natychmiastowy przelew. Kluczowy komunikat: w praktyce prośba o BLIK przez telefon jest bardzo silnym sygnałem oszustwa.

Wersja trudniejsza (poziom 3)

Deepfake audio, głos brzmi jak głos prawdziwego wnuczka. Kluczowa zasada: nawet znajomy głos może być sfałszowany, weryfikuj innym kanałem.

Scenariusz 5: Manipulacja w sklepie (pokaz/akwizycja)

Cel

Uczestnik rozpoznaje techniki manipulacji na pokazach i wie, jak odmówić.

Czas

15–20 minut

Poziom

1 (podstawowy)

Materiały

Mini-checklista „pokaz/wycieczka" (A6), info o prawach konsumenta

Przebieg krok po kroku

  1. Prowadzący odgrywa sprzedawcę. Podchodzi z „darmowym prezentem": „Pani jest naszą szczęśliwą laureatką! Darmowe badanie zdrowotne! Proszę tylko podpisać zgodę. I przy okazji, mamy fantastyczny zestaw suplementów, specjalny rabat, ale tylko dziś."
  2. Omówienie: co powinno wzbudzić podejrzenie?
  3. Prowadzący przedstawia prawo: 14 dni na odstąpienie od umowy zawartej poza lokalem. Uwaga na wyjątek: gdy konsument sam umówi wizytę w domu, zakazy mogą nie obowiązywać.
  4. Ćwiczenie asertywności w parach: technika „zdartej płyty".

Czerwone flagi

  • Darmowy prezent, który ma cenę
  • Presja „tylko dziś"
  • Prośba o podpis
  • Mieszanie darmowego z płatnym

Pytania do omówienia

  • „Dlaczego trudno powiedzieć nie?"
  • „Co jest gorsze: poczuć się niegrzecznie, czy stracić pieniądze?"

Frazy do ćwiczenia (technika „zdartej płyty")

  • „Nie podpisuję niczego na miejscu."
  • „Nie płacę dziś, wrócę po konsultacji."
  • „Proszę o dokumenty na piśmie."
  • „Nie, dziękuję."

Intencja „jeśli wtedy": „Jeśli ktoś daje mi coś za darmo i potem prosi o podpis lub pieniądze, wtedy mówię: nie podpisuję na miejscu, wrócę po konsultacji."

Na co uważać jako prowadzący

Lżejszy emocjonalnie, dobry jako drugi lub trzeci scenariusz. Zacznij od demonstracji ze współprowadzącym. Humor tu bardzo pomaga.

Wersja trudniejsza (poziom 2)

Sprzedawca jest bardzo sympatyczny, mówi o zdrowiu, buduje relację. Trudniej odmówić komuś, kto jest miły.

Wersja trudniejsza (poziom 3)

„Konsultant zdrowotny" umówiony telefonicznie przychodzi do domu seniora. UOKiK wskazuje, że gdy konsument sam umówi wizytę, zakazy mogą nie obowiązywać.

Pełna metodologia

To był Rozdział 9. Pełna metodologia obejmuje 19 rozdziałów. Udostępniona na licencji Creative Commons CC BY-SA 4.0.

← Rozdział 8 Rozdział 10: Trudne sytuacje na warsztacie →